คิดองค์รวมหรือคิดแยกส่วน

วันนี้อ่าน New Scientist เล่มใหม่ (ซึ่งสมาชิกกำลังจะหมดอายุและไม่มีตังค์ต่ออายุแล้ว) พบบทความที่น่าใจ เรื่อง East meets west เนื้อหาพูดถึงบทบาทของสิ่งแวดล้อมกับการที่คนในกลุ่มสังคมหนึ่งๆ มองโลกแบบองค์รวม (Holistic) หรือมองแบบแยกส่วนวิเคราะห์ (Analytic)

โดยทั่วไป เรามักรับรู้กันว่าชาวตะวันตกมักมองโลกแบบแยกส่วนวิเคราะห์ ส่วนชาวตะวันออกมักมองแบบองค์รวม เช่นถ้าให้นักเรียนบรรยายภาพปลาว่ายในน้ำ นักเรียนอเมริกันจะเริ่มด้วยการบรรยายลักษณะของตัวปลาที่ว่ายอยู่ แต่นักเรียนจีนจะเริ่มด้วยการเล่าว่าปลาว่ายน้ำทำไม หรือน้ำมีลักษณะเป็นอย่างไร นักวิชาการเชื่อกันว่าที่มาของความแตกต่างนี้มาจากพื้นฐานทางประวัติศาสตร์ ที่สืบทอดกันมาในแต่ละสังคมจนกลายเป็นลักษณะเฉพาะของสังคมนั้นๆ

อย่างไรก็ตาม เพิ่งมีการวิจัยในเร็วๆ นี้หลายชิ้น ที่โต้ข้อสมมติฐานดังกล่าว โดยบอกว่าจริงๆ แล้ววิธีการคิดของคนในกลุ่มสังคมมาจากความจำเป็นและสภาพแวดล้อมในที่พวกเขาอยู่อาศัยในช่วงเวลานั้นๆ เช่นในสภาพแวดล้อมที่คนต้องช่วยกันทำมาหากิน สมองของคนในชุมชนนั้นก็จะถูกฝึกให้คิดแบบองค์รวมโดยธรรมชาติ และเมื่อต้องมาคิดแยกส่วนหรือวิเคราะห์ ก็จะต้องใช้ความพยายามมากเป็นพิเศษ แต่ก็ไม่ใช่ทำไม่ได้เลย ยกตัวอย่างเช่นบนเกาะฮอกไกโดของญี่ปุ่น คนแถวนั้นมีความเป็นอิสระและเป็นปัจเจกสูงกว่าคนญี่ปุ่นทั่วไป เพราะสิ่งแวดล้อมที่นั่นมีความเป็นชนชทแบบ “คาวบอย” ที่คนต้องพึ่งพาตัวเอง

ผมคิดว่าความเข้าใจอันนี้เป็นสัญลักษณ์ที่ชี้ให้เห็นว่าโลกสามารถหลอมรวมกันได้ง่ายขึ้น ความแตกต่างทางวัฒนธรรมที่เดิมมีอย่างมากมายเริ่มลดช่องว่างลง เพราะคนทั่วโลกสามารถคุยกัน ถ่ายทอดความคิด ความเห็น และวัฒนธรรมซึ่งกันและกันได้ง่ายขึ้น ดังนั้น เมื่อเกิดความขัดแย้งขึ้น สังคมอาจจะได้ประโยชน์จากการที่คนเราสามารถคิดได้ทั้งแบบองค์รวมและแยกส่วน คือเข้าใจทั้งเขาทั้งเรา และนำไปสู่การหาทางออกร่วมกันอย่างสันติ