ตอนทำ course outline วิชานี้เร่งๆ เลยลืมบางหัวข้อ ดังนั้นจึงขอโพสต์ใหม่ที่นี่ครับ และถ้ามีอะไรเพิ่มจะแก้ไขหน้านี้เรื่อยๆ

———————————

Course Outline
วส.457 สื่อประชาสัมพันธ์ 2

ผู้บรรยาย
- ชิตพงษ์ กิตตินราดร, ที่ปรึกษาแผนงาน ICT เพื่อสุขภาวะออนไลน์และการสนับสนุนภาคีเครือข่าย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.), MA student in New Media & Society, University of Leicester, guopai@gmail.com, http://guopai.wordpress.com
- อิสริยะ ไพรีพ่ายฤทธิ์ (ร่วมบรรยาย), ที่ปรึกษาทางเทคโนโลยี Siam Intelligence Unit, MSc in Information Management, The University of Sheffield, isriya@gmail.com, http://isriya.com

เป้าหมาย
เพื่อให้เกิดความรู้และความเข้าใจที่มา แนวคิด และคุณสมบัติต่างๆ ของสื่อใหม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสื่ออินเทอร์เน็ต ตลอดจนทักษะในการใช้เครื่องมือต่างๆ ในฐานะเครื่องมือเพื่อการประชาสัมพันธ์ โดยเน้นการทำโครงการและวัดผลจริง

Outline

1. พื้นฐานแนวคิด (เดือนที่ 1)

• แนวคิดเรื่องหน้าที่และบทบาทของสื่อในสังคม
• พัฒนาการ แนวคิด และคุณสมบัติของสื่อใหม่

2. ทฤษฎี (เดือนที่ 1)

• The Long Tail
• Wisdom of the Crowds
• Social Network
• Open Content and Creative Commons

3. เครื่องมือ (เดือนที่ 2-3)

• Blog and group blog
• Email and group mail
• Social network (Facebook, Hi5, etc.)
• Media sharing (Flickr, YouTube, etc.)
• Feed and podcasting
• Microblog (Twitter)
• Maps (Google Maps/Earth)
• Collaboration tools (shared documents, wiki, calendar)
• Polling application (Wufoo, Google Spreadsheet)
• Virtual reality (Second Life)
• Web statistics (Truehits, Google Analytics)

4. ปฏิบัติ (เดือนที่ 4)

• วางแผนและข้อเสนอโครงการ
• พัฒนาต้นแบบ
• ดำเนินการ
• ประเมินผล

การประเมินผล

• 25% Participation (class attendence, blogging)
• 25% Take home questions/essays
• 50% Project

หนังสืออ่านประกอบ

1. ชิตพงษ์ กิตตินราดร, อิสริยะ ไพรีพ่ายฤทธิ์ (2009): สู่อนาคตไทยด้วยเว็บ 2.0, http://lib.blognone.com/Web2_Book, Blognone Library.

ผมเพิ่งสมัครเรียนปริญญาโทที่ University of Leicester ซึ่งทางมหาวิทยาลัยได้ตอบรับแล้ว ที่แปลกใจคือหลังจากมหาวิทยาลัยอีเมลแจ้งมาว่ารับเข้าเรียนแล้วเพียงไม่กี่วัน ผมก็ได้อีเมลฉบับนี้

ใช่ครับ อีเมลนี้คือคำขอเป็นเพื่อนใน Facebook ส่งมาโดยผู้ใช้ชื่อ University of Leicester เมื่อตอบรับแล้วเข้าไปดู profile ก็เป็นดังนี้

สังเกตว่า University of Leicester มีเพื่อน 579 คน มีข้อมูลเกี่ยวกับมหาวิทยาลัยที่เขียนโดยใช้ภาษาไม่เป็นทางการนัก

เท่าที่ดู รู้สึกว่ามหาวิทยาลัยสมัยใหม่เริ่มปรับตัวในหลายๆ ด้าน แนวโน้มคือการเข้าถึงนักศึกษามากขึ้นโดยใช้นโยบายและวิธีการสื่อสารที่ทันสมัย เป็นมิตร เช่นการส่งเสริมและอำนวยความสะดวกให้นักศึกษาที่พิการและเจ็บป่วย (ตอนสมัครมีใบให้กรอกว่ามีความต้องการพิเศษด้านไหนบ้าง และมีนโยบายบอกชัดเจนว่าส่งเสริมให้นักศึกษาจากพื้นเพแตกต่างกันมาสมัคร) จนถึงการสื่อสารกับนักศึกษาด้วยอีเมลและ Facebook แบบที่เห็น

ลองหันมาดูมหาวิทยาลัยในไทยกันบ้างดีไหมครับ :-)

วันนี้เป็นวันแรกของการประชุม Creative Commons Asia & Pacific Conference โดยตอนเช้ามีรถมารับ พอขึ้นรถก็ตกใจเพราะบนรถเต็มไปด้วยนักศึกษาที่เป็นคณะนักร้องประสานเสียงของ Arellano University School of Law ที่จะมาร้องเพลงชาติให้ฟังในตอนเช้า และอีกหลายเพลงตอนค่ำ ทุกคนตื่นเต้น เข้ามาทักทายและยิ้มให้ตลอดทาง

มาถึงที่ประชุมซึ่งเป็นห้องสัมนาของโรงแรม Manila Pavillion ก็เจอกับ Ms. Mars ซึ่งเป็นคนที่ผมติดต่อด้วยทางอีเมลมาเป็นระยะเรื่องการมาร่วมงาน Mars เป็นนักศึกษากฎหมายปีสุดท้าย กำลังจะสอบ Bar Exam ในเดือนตุลาคมปีนี้ ซึ่งถ้าสอบผ่านก็จะได้ใบประกอบวิชาชีพทนาย (ซึ่งได้ยากมากในฟิลิปปินส์) ก่อนหน้านี้เธอจบปริญญาตรีสาขาจิตวิทยา

Mars แนะนำให้เข้าไปคุยกับผู้ร่วมงานที่เป็นตัวแทนจากฮ่องกง (Dr. Haggen So) และออสเตรเลีย (Nicolas Suzor – Nic) ทั้งสองกำลังคุยกันอย่างออกรสเรื่องรายละเอียดทางเทคนิคในการแปลงสัญญาอนุญาต (License Porting) ให้เข้ากับกฎหมายของประเทศนั้นๆ

งานเริ่มต้นด้วยการกล่าวเปิดงานของ Prof. Jaime Soriano (Jimmy) หัวหน้าโครงการครีเอทีฟคอมมอนส์ฟิลิปปินส์และเป็นอาจารย์กฎหมายที่ Arellano University School of Law ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่เป็นเจ้าภาพในการจัดงานนี้ Jimmy เริ่มต้นด้วยประโยคเด็ดว่า การใช้ครีเอทีฟคอมมอนส์คือการแสดงให้เห็นว่าเราให้คุณค่ากับเสรีภาพในการแสดงออก ที่ถูกจำกัดด้วยระบบการลิขสิทธิ์ (Copyright) ที่ล้าสมัย ไม่ทันกับการเปลี่ยนแปลงยุคสมัยของโลกเป็นดิจิตอลและการสื่อสารผ่านอินเทอร์เน็ตที่ทำให้เนื้อหาถูกแพร่กระจายและต่อยอดได้อย่างง่ายดาย อย่างไรก็ตาม การปกป้องสิทธิ์ก็เป็นส่วนสำคัญในสังคม ดังนั้นครีเอทีฟคอมมอนส์จึงเป็นหนทางที่ดีที่สุดในการปกป้องทั้งสิทธิ์และเสรีภาพในการแสดงออกไปพร้อมๆ กัน

โครงการ CC ในฟิลิปปินส์

จากนั้นเป็นการนำเสนอโครงการ CC ที่เด่นๆ จากหลายองค์กรในฟิลิปปินส์ เริ่มต้นที่ Vibal Foundation เป็นมูลนิธิของสำนักพิมพ์ที่มีจุดมุ่งหมายในการส่งเสริมและพัฒนาเนื้อหาเปิด (Open Content) ผ่านโครงการต่างๆ และการให้การศึกษาด้านสื่อ (Media Literacy)

โครงการของ Vibal Foundation ได้แก่ CyberSmart เป็นจุดส่งเสริมเนื้อหาเปิด ให้ความรู้เกี่ยวกับเทคโนโลยีพื้นฐานในการสร้างและเผยแพร่เนื้อหา เช่น Podcast, เครือข่ายสังคม จัดอบรมให้นักเรียน รวมทั้งการส่งเสริมการใช้งาน CC และสัญญาอนุญาตแบบ “เปิด” อื่นๆ ประกอบด้วยโครงการย่อยต่าง ได้แก่ Filipiniana.net เป็นห้องสมุดดิจิตอลที่เน้นการนำเสนอเนื้อหาตาม Theme เช่นวีรบุรุษในการปฏิวัติฟิลิปปินส์ 100 วรรณกรรมฟิลิปปินส์ที่ควรอ่าน พร้อมลิงค์ไปยังแหล่งข้อมูล นอกจากนั้นยังมีส่วนที่เป็น Wiki เรียกว่า WikiPilipinas เป็นสารานุกรมเกี่ยวกับฟิลิปปินส์ที่ทุกคนสร้างและแก้ไขเนื้อหาได้ จุดประสงค์เพื่อให้ข้อมูลเกี่ยวกับประเทศฟิลิปปินส์อย่างเป็นกลางกว่าสื่อกระแสหลักหรือการรับรู้ในโลกตะวันตก นอกจากนั้นยังเป็นพื้นที่ในการฝึกความมีส่วนร่วมในการสร้างเนื้อหาของครูและนักเรียน

ต่อมาคือสารานุกรมอย่าง WikiPilipinas ยังมีเวอร์ชั่นภาษาฟิลิปปินส์ ชื่อว่า Mabuhay! (เป็นคำทักทายทั่วไป แปลตามตัวว่า ขอให้อายุยืน) ปัญหาของประเทศฟิลิปปินส์ก็คือคนทั่วไปไม่ค่อยอ่านเขียนภาษาฟิลิปปินส์ แต่ไปใช้ภาษาอังกฤษแทน หลายกลุ่มเลยอยากรักษาเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมนี้ไว้โดยการส่งเสริมการอ่านเขียนภาษาท้องถิ่น

โครงการต่อไปได้แก่ Philippine Online Chronicles – thepoc.net เป็น … และสุดท้ายคือ e-turo.net เป็นเว็บแลกเปลี่ยนสื่อการเรียนการสอน หน้าเว็บมีปุ่มไอคอนชัดเจนว่า browse – share – collaborate มุ่งหมายให้ครูนำสื่อการเรียนการสอนมาเผยแพร่ และผสมผสานต่อยอดเนื้อหาสื่อของครูคนอื่นเพื่อประโยชน์แก่นักเรียน การจัดวางและนำเสนอมีลักษณะคล้าย OpenCourseWare (OCW) ที่มีฟังค์ชั่นในการแลกเปลี่ยนต่อยอดได้ด้วย

หน่วยงานต่อมาคือ International Rice Research Institute (IRRI) ที่ทำวิจัยและเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับข้าว เช่นเทคนิคการเพาะปลูก เพื่อช่วยเกษตรกรในประเทศปลูกข้าว ผ่านทางองค์กรเครือข่ายในแต่ละประเทศ ก่อนหน้านี้ IRRI ใช้ Copyright ในการเผยแพร่ข้อมูล ทั้งที่เป็นสิ่งพิมพ์เช่นหนังสือ และข้อมูลออนไลน์เช่นงานวิจัย ภาพถ่าย แต่เมื่อไม่นานมานี้ได้เปลี่ยนไปใช้ CC กับสื่อเผยแพร่ทั้งหมดขององค์กร และเผยแพร่ในรูปแบบต่างๆ ให้เหมาะสมกับสภาพและความต้องการในพื้นที่

โครงการสุดท้ายที่นำเสนอคือ DRIP เป็นกลุ่มศิลปินฮิปฮอปที่สร้างอัลบั้มที่ออกแบบมาให้คนอื่นสามารถนำส่วนใดส่วนหนึ่งไปผสมใหม่ (Remix) ได้โดยง่าย โดยภายในเวลา 3 เดือนหลังเปิดตัวอัลบั้ม Identity Theft ซึ่งเป็นอัลบั้ม CC อัลบั้มแรกในฟิลิปปินส์ ก็มีเพลงที่ถูกนำไปดัดแปลงแล้วกว่า 10 เพลง อยู่ใน ccmixter.org

(DRIP ภูมิใจมากว่าอัลบั้มนี้เปิดตัวหลังอัลบั้ม CC ของ Nine-Inch Nails ซึ่งเป็นอัลบั้มแรกในโลก เพียง 15 วัน)

DRIP บอกว่าการจะทำอย่างนี้ได้ต้องไม่ทำภายใต้ค่ายใหญ่ เพราะติดปัญหาเรื่อง Copyright นอกจากนั้นยังได้นำเสนอวิธีการสร้างรายได้ของศิลปิน CC โดยยกตัวอย่างของ ccmixter.org/people/calendargirl ที่เขียนเพลงใหม่เดือนละเพลง แล้วปล่อยให้คนนำไปผสมเป็นเพลงใหม่ จากนั้นเลือก 1 เพลงที่ดีที่สุดของแต่ละเดือนมาเข้าห้องอัดอย่างจริงจัง และขายโดยแบ่งกำไรกัน

โครงการ CC ของประเทศสมาชิกต่างๆ ในเอเชีย

ต่อจากการนำเสนอของเจ้าภาพฟิลิปปินส์ ก็เป็นการนำเสนอโครงการเด่นๆ ของประเทศที่มาร่วมงาน ซึ่งได้แก่ออสเตรเลีย จีน เกาหลีใต้ ไต้หวันสิงคโปร์ ฮ่องกง และไทย

เริ่มที่ออสเตรเลีย โครงการเด่นคือสำนักงานสถิติแห่งชาติออสเตรเลีย (Australian Bureau of Statistics) ได้ใช้ CC ในการเผยแพร่ข้อมูลทั้งหมด ซึ่งกว่าจะสำเร็จก็ต้องผ่านกระบวนการเจรจา โน้มน้าวใจ บวกกับการที่เจ้าหน้าที่ภายในมีความสนใจเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว

ต่อมาคือ ABC Pool เป็นเว็บแลกเปลี่ยนสื่อมัลติมีเดียที่เกี่ยวกับกับประเทศออสเตรเลียที่สนับสนุนโดยสถานีวิทยุ ABC Radio National ตามด้วยหนังสือ Stick This in Your Memory Hole ที่มีเนื้อหาพูดถึงการเมืองและสังคมออสเตรเลียในโลกที่สับสนวุ่นวาย นอกจากนั้นยังมี Greens Blog ซึ่งเป็นช่องทางสื่อสารของพรรคกรีนในออสเตรเลีย ตามด้วยแคมเปญ YouDecide 2007 ซึ่งเป็นพื้นที่กลางให้ประชาชนได้แสดงความเห็นต่อการเลือกตั้ง

เว็บสื่อของออสเตรเลียที่ใช้ CC ยังมี ACRO – Australian Creative Resource Online เป็นเว็บรวมสื่อมัลติมีเดียที่สนับสนุนให้คนดาวน์โหลดไปใช้ต่อ และ Picture Australia เป็นโครงการของหอสมุดแห่งชาติออสเตรเลียที่ให้ประชาชนส่งภาพเก่าๆ ในอดีตของออสเตรเลียมาเก็บและเผยแพร่

ประเทศจีนแผ่นดินใหญ่ มีประชากรที่ใช้อินเทอร์เน็ตเยอะ จึงมีเนื้อหา CC เยอะตามได้ด้วย โครงการที่นำเสนอได้แก่บล็อกกลุ่มของชุมชนนักวิทยาศาสตร์ที่เขียนอธิบายเรื่องวิทยาศาสตร์ให้คนทั่วไปเข้าใจได้ง่ายๆ ซึ่งได้รับความนิยมสูง โดยมีคนเข้าชมกว่า 20,000 คนต่อวัน ตามด้วยโครงการ Minimidi เป็นการมหกรรมดนตรีกลางแจ้งขนาดใหญ่ที่รวมนักดนตรีแนวทดลองจำนวนมากเข้าด้วยกัน

เกาหลีใต้เป็นประเทศที่มีบล็อกเกอร์จำนวนมากที่สุดประเทศหนึ่งในโลก (หลักล้าน) และบล็อกจำนวนมากเป็น CC เนื้อหามีหลากหลายและน่าสนใจ เช่นประสบการณ์ในการผ่าตัดเสริมสวย (ซึ่งนิยมกันมากในเกาหลี) ส่วนที่เป็นเว็บนาดใหญ่ก็มีเว็บ Portal ยอดนิยมอย่าง DAUM นอกจากนั้น bloter.net ซึ่งเดาว่าน่าจะเป็นเว็บข่าว IT แบบให้คนมาช่วยกันเขียนข่าวเหมือน Blognone สุดท้ายคือ Tistory ซึ่งน่าจะเป็นเว็บรวมเรื่องเด่นในประวัติศาสตร์เกาหลี

ผมสังเกตว่าเกาหลีใต้มีรูปแบบการนำ CC ไปใช้ที่มีเอกลักษณ์และคล้ายกับของประเทศไทย ที่พฤติกรรมคนแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มอย่างชัดเจน คือคนสร้างเนื้อหาอย่างบล็อกเกอร์ และผู้ใช้ทั่วไปที่ชอบเข้าเว็บ Portal หรืออ่านข่าว

ประเทศต่อมาคือไต้หวัน แบ่งงาน CC ออกเป็นสามส่วน คือเว็บที่คนมาร่วมกันสร้างเนื้อหา เว็บสินค้าและบริการ และหน่วยงานภาครัฐ โดยในส่วนเว็บร่วมกันสร้างเนื้อหา มี Wiki เกี่ยกับเบสบอล และ Wiki เฉพาะทางอื่นๆ ในส่วนสินค้าและบริการ มีเว็บ streetvoice.com เป็นเครือข่ายสังคมของคนทำเพลงที่อับโหลดงานโดยใช้ CC  และโปรแกรม Cyberlink PowerDirector 7 ซึ่งเป็นโปรแกรมตัดต่อวิดีโอชื่อดัง ที่มีฟังชั่นให้ผู้ใช้แลกเปลี่ยนและดาวน์โหลดไฟล์วิดีโอจากแหล่งข้อมูลออนไลน์ที่ใช้ CC ได้

ส่วนภาครัฐ ไต้หวันมีโครงการ E-Learning ของรัฐ ที่มุ่งเน้นการแปลงสื่อในห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ให้เผยแพร่ในรูปแบบดิจิตอล ตอนนี้มีสื่อพร้อมข้อมูล Meta Data กว่า 3.6 ล้านชิ้นแล้ว

ประเทศสิงคโปร์เพิ่งแปลงสัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์เสร็จ และโชคดีที่รัฐบาลเป็นกลุ่มแรกๆ ที่ใช้ CC เพราะต้องการโหนกระแส ส่วนผู้ใช้อื่นๆ ส่วนมากเป็นบล็อกเกอร์

ฮ่องกงถึงแม้จะไม่ใช่ประเทศอย่างเป็นทางการ (เป็นส่วนหนึ่งของจีน) แต่ก็มีกฎหมายเฉพาะของตัวเอง ดังนั้นจึงมีครีเอทีฟคอมมอนส์ฮ่องกง ซึ่งเพิ่งแปลงสัญญาอนุญาตเสร็จไปเช่นกัน โครงการเด่นๆ ก็มี Open Radio และ Daayu เว็บอับโหลดภาพคล้าย Flickr แต่เน้นการอับโหลดจากมือถือซึ่งเป้นที่นิยมของชาวฮ่องกงมาก สโลแกนของเว็บนี้คือ “When iPhone meets Creative Commons”

โครงการในอนาคตของฮ่องกงคือการทำคลังสื่อเพื่อรักษาประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของฮ่องกง สังเกตว่าโครงการประเภทคลังสื่อจะเป็นโครงการที่ทุกประเทศมีและตั้งใจจะให้เป็น CC เพื่อให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้อดีตและรากเหง้าของตนโดยไม่ขาดช่วง นี่น่าจะเป็นเหตุผลและตัวอย่างที่ดีที่ประเทศไทยจะมีโครงการประเภท Thailand Digital Library บ้าง

วันแรกยังไม่หมด ยังมีการนำเสนอเรื่ององค์กรที่เป็นผู้รับผิดชอบการสนับสนุน CC ในแต่ละประเทศ รวมทั้งโครงการ CC ที่แต่ละ Jurisdiction ร่วมกันทำ

1.

เมื่อไม่นานมานี้ เว็บ ThaiGoodView.com ซึ่งเป็นเว็บเผยแพร่สื่อการเรียนการสอนระดับประถม-มัธยมได้ตกลงเผยแพร่เนื้อหากว่า 1 ล้านหน้าภายใต้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ครับ

ผมเองรู้จักกับครูพูนศักดิ์ สักกทัตติยกุล ผู้ก่อตั้งและดำเนินการเว็บ ThaiGoodView เมื่อตอนทำงานกับแผนงาน ICT ประมาณ 2 ปีที่แล้ว โดยตอนนั้นแผนงาน ICT เข้าไปช่วยสนับสนุน ThaiGoodView ในการพัฒนาระบบและหน้าเว็บใหม่ให้มีประสิทธิภาพ ใช้งานง่าย และรองรับจำนวนผู้ใช้งานที่มีมากถึงวันละ 200,000 กว่าครั้ง

ครูพูนศักดิ์เป็นหนึ่งในครู “รุ่นเก่า” จำนวนมากที่อยากทำทุกวิถีทางให้เด็กไทยเข้าถึงสื่อการศึกษาอย่างไม่มีอุปสรรค แต่สิ่งที่ทำให้ครูพูนศักดิ์ประสบความสำเร็จในภารกิจศักดิ์สิทธิ์นี้ คือการมีใจ “รุ่นใหม่” ที่คิดใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสมเป็นช่องทางการเผยแพร่เนื้อหา และการรู้จักนำ “แรงจูงใจ” ของครูมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อส่วนรวม

2.

Adam Smith บิดาของเศรษฐศาสตร์ทุนนิยม กล่าวว่าสังคมจะได้รับประโยชน์มากที่สุดเมื่อคนและแต่คนในสังคมทำตามสิ่งที่ตนคิดว่าดีที่สุดต่อตนเอง ภายใต้เงื่อนไขที่เท่าเทียม เป็นธรรม และมีคุณธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการที่ตลาดมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม ThaiGoodView ก็เหมือนตลาดวิชาที่แรงจูงใจของ “ผู้ขาย” หรือครูผู้ผลิตเนื้อหาวิชาและนำมาเผยแพร่ คือการได้รับความพึงพอใจจากการได้เห็นวิชาของตนเผยแพร่เพื่อลูกศิษย์ทั้งที่เห็นหน้าและไม่เห็นหน้า และการได้รับประโยชน์ส่วนตัว นั่นคือการได้สร้าง เผยแพร่ และรวบรวมผลงานเพื่อโอกาสในการเลื่อนขั้นและความก้าวหน้าทั้งทางอาชีพและสังคม ฝ่ายผู้บริโภคก็คือนักเรียน ได้รับประโยชน์อย่างมหาศาลโดยแทบไม่มีต้นทุนใดๆ

ThaiGoodView และพื้นที่ออนไลน์อื่นอีกนับไม่ถ้วน คือยูโทเปียของทุนนิยมที่ควรจะเป็น

แต่การดำเนินงานของ ThaiGoodView ก็ใช่ว่าจะไร้อุปสรรค แรงจูงใจของครูที่ต้องการสะสมผลงานเลื่อนตำแหน่ง ทำให้มีความจำเป็นอย่างยิ่งยวดที่ครูจะต้องสามารถเคลมความเป็นเจ้าของบทเรียนที่เผยแพร่ได้ และเครื่องมือเดียวที่ครูและสังคมไทยรู้จักและยอมรับกัน ก็คือการสงวนลิขสิทธิ์ทุกประการ (Full Copyright)

อย่างไรก็ตาม เมื่อเนื้อหาใน ThaiGoodView (และเว็บอื่นๆ) ถูกสงวนสิทธิ์ตามมาตรฐาน แปลว่าในทางเทคนิค ผู้ชมผลงานไม่สามารถนำผลงานนั้นไปทำซ้ำ ส่งต่อ นำเสนอ หรือดัดแปลงต่อยอดได้โดยไม่ได้รับอนุญาต เว้นแต่จะทำเพื่อการศึกษาที่พิสูจน์ได้ว่าเป็นไปเพื่อแสวงหาผลกำไร ตามที่พรบ.ลิขสิทธิ์ ปี 2537 กำหนดไว้ สภาวะการณ์เช่นนี้ทำให้เกิดความอีหลักอีเหลื่อของผู้ใช้ ทั้งนักเรียน ครู นักพัฒนาบทเรียน ในการนำเนื้อหาที่เผยแพร่และสามารถเข้าถึงอย่างเสรีใน ThaiGoodView ไปใช้อย่างเสรี ครูที่พัฒนาหลักสูตรต่างต้องคิดบทเรียนขึ้นมาใหม่แทนที่จะนำเนื้อหาในบทเรียนเก่ามาต่อยอดทำให้ลึกและกว้างขึ้น หรือการนำตัวอย่างโจทย์มาประยุกต์ใช้ อันที่จริง ครูบางส่วนก็ทำเช่นนั้นอยู่แล้ว แต่ต่างไม่มีความเชื่อมั่นว่าจะไปละเมิดลิขสิทธิ์ของผู้สร้างงานหรือไม่ จะโดนจับได้หรือไม่ และอื่นๆ และอื่นๆ…

ความอีหลักอีเหลื่อของการใช้ระบบสงวนลิขสิทธิ์แบบมาตรฐานกับการเผยแพร่เนื้อหาออนไลน์นี่เอง ทำให้ครูบางส่วนลังเลที่จะเผยแพร่บทเรียนบนอินเทอร์เน็ต และครู / นักพัฒนาหลักสูตรอีกบางส่วน ลังเลที่จะนำเนื้อหาที่เผยแพร่มาดัดแปลงต่อยอด ทำให้สังคมและการศึกษาไทยเสียโอกาสมหาศาลที่จะได้สื่อการเรียนรู้ที่หลากหลาย มีคุณภาพ และราคาถูก

3.

หลังจากผมได้รับเลือกให้เป็นผู้ประสานงานครีเอทีฟคอมมอนส์ประเทศไทยไม่นาน ก็มีโอกาสได้คุยกับครูพูนศักดิ์ถึงประเด็นปัญหานี้ ผมจึงถือโอกาสเสนอว่าทางออกต่อปัญหา คือการใช้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์กับงานทุกชิ้นที่เผยแพร่ใน ThaiGoodView

และเหมือนที่ Archimedes ค้นพบว่ามวลของร่างกายจะไปแทนมวลของน้ำในอ่าง ทั้งอาจารย์พูนศักดิ์และผมเกือบจะอุทานว่า Eureka เพราะเห็นว่าครีเอทีฟคอมมอนส์ น่าจะช่วยแก้ปัญหาที่หนักอกมาตลอดได้จริง

สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ (Creative Commons License) เป็นเอกสารกำหนดสิทธิ์ที่เจ้าของงานนำไปใช้กับงานของตนเองได้โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เมื่อใช้ครีเอทีฟคอมมอนส์ เจ้าของงานจะสามารถมอบสิทธิ์บางอย่างให้กับสาธารณะได้ เช่น สิทธิ์ในการทำซ้ำ ส่งต่อ จัดแสดง ดัดแปลง โดยไม่ต้องขออนุญาต แต่ในขณะเดียวกันก็เลือกสงวนสิทธิ์บางประการ (Some Rights Reserved) เช่น สิทธิ์ในการได้รับการอ้างอิงว่าเป็นเจ้าของงานต้นฉบับ (Attribution – by) การห้ามดัดแปลงผลงาน (No Derivative – nd) การห้ามนำไปใช้เพื่อการค้า (Noncommercial – nc) และการกำหนดให้ต้องเผยแพร่ผลงานที่ถูกต่อยอดหรือดัดแปลง ภายใต้สัญญาอนุญาตฉบับเดียวกันกับงานต้นฉบับเท่านั้น (Share Alike – sa) เพื่อทำให้มั่นใจว่าผลงานจะถูกเผยแพร่ต่อไปเรื่อยๆ โดยไม่ถูกใครสงวนสิทธิ์ทุกประการต่อผลงานที่ดัดแปลงแล้ว (ซึ่งกฎหมายลิขสิทธิ์อนุญาตให้ทำเช่นนั้น)

ยกตัวอย่างเช่น สัญญาอนุญาตที่ ThaiGoodView ใช้ (และที่เราแนะนำให้หน่วยงานต่างๆ ใช้เป็นมาตรฐาน) คือ CC by-nc-sa ซึ่งก็คือ 1) ต้องระบุที่มาของาน 2) ห้ามนำไปใช้เพื่อการค้า และ 3) ต้องเผยแพร่ผลงานต่อยอดดัดแปลงโดยใช้สัญญาเดียวกันกับสัญญาต้นฉบับเท่านั้น ส่วนหน่วยงานอื่นหรือเจ้าของผลงานก็สามารถเลือกสัญญาอนุญาตที่เหมาะสมกับความต้องการของตนเอง เช่นถ้าไม่ต้องการให้ดัดแปลงผลงาน และห้ามนำไปใช้เพื่อการค้า ก็เลือก CC by-nc-nd เป็นต้น

เมื่อ ThaiGoodView ใช้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์แล้ว ครูที่เป็นผู้เผยแพร่เนื้อหาก็จะมั่นใจได้ว่าตัวเองจะได้เครดิตและยังคงเป็นเจ้าของผลงานของตนอยู่ แต่ก็รู้ว่าผลงานนั้นจะถูกเผยแพร่และสร้างประโยชน์ให้กับเด็กจำนวนมากทั้งตอนนี้และในอนาคต ส่วนผู้ใช้ผลงาน โดยเฉพาะครู นักพัฒนาหลักสูตร ก็จะมั่นใจได้ว่าสามารถนำผลงานสื่อการเรียนการสอนที่เผยแพร่นั้นมาใช้ต่อได้ ไม่ว่าจะเป็นการใช้ในห้องเรียน การทำข้อสอบ การทำหลักสูตร

อันที่จริง การรับครีเอทีฟคอมมอนส์ไปใช้อย่างรวดเร็วของ ThaiGoodView ทำให้ผมรู้สึกว่า อันที่จริง สังคมไทยน่าจะเป็นแดนสวรรค์ของครีเอทีฟคอมมอนส์ และมีโอกาสที่ข้อมูล ความรู้ ความคิดสร้างสรรค์ และถูกเผยแพร่แลกเปลี่ยนกันได้อย่างเข้มข้นจนทำให้เกิดภูมิปัญญาอย่างยั่งยืน เพราะพื้นฐานของสังคมไทยเต็มไปด้วยการให้ ทั้งการให้อย่างบริสุทธิ์ใจ หรือการทำบุญ ทำความดี (โดยการเผยแพร่เนื้อหาให้คนอื่นได้ประโยชน์) และการให้เพื่อหวังผล เช่นหวังผลบุญ หวังให้ได้รับการยอมรับ หวังให้สามารถเคลมเนื้อหาเพื่อเลื่อนขั้น ซึ่งผลในท้ายที่สุดก็ต่างตกไปอยู่กับสังคมโดยรวม บนเงื่อนไขว่าสังคมจะต้องมีเครื่องมือที่ทำให้การเคลื่อนไหวของแรงจูงใจเหล่านั้นเป็นธรรม และครีเอทีฟคอมมอนส์เป็นหนึ่งในเครื่องมือนั้น

ได้ให้นักศึกษา JC457 สื่อประชาสัมพันธ์ 2 เขียนบล็อกสรุปเนื้อหาและบทเรียนที่ได้จากวิชานี้ เลยคิดว่าตัวเองซึ่งเป็นผู้สอนก็น่าจะเขียนบ้าง

อันดับแรกต้องขอบอกว่า ถึงแม้ผมจะสอนวิชานี้มาเป็นเทอมที่ 4 แต่ก็เป็นเทอมแรกที่สอนเองเต็มตัว และเป็นเทอมที่มีนักศึกษาน้อยที่สุด คือเพียง 3 คน (น่าจะด้วยเหตุผลว่านักศึกษาจำนวนมากติดเรียนที่รังสิต) แต่ก็เป็นเทอมที่ประทับใจ และรู้สึกว่าตัวเองได้ทำประโยชน์ในฐานะผู้สอนได้มากที่สุดครั้งหนึ่ง

ทุกครั้งที่ผมสอนวิชานี้ จะมีความรู้สึกสองอย่างตีกันในใจเสมอ ความรู้สึกแรกคือการคิดว่าเนื้อหาที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการ PR บนอินเทอร์เน็ตนั้นมีน้อยไม่พอสอน แต่ก็ไม่อยากจะหันไปพูดเรื่องอื่นที่ไม่เกี่ยวกับ PR โดยตรง และความรู้สึกที่สองก็คือการคิดว่ามีเรื่องอยากพูดมากมายที่น่าจะให้ประโยชน์กับนักศึกษาได้บ้าง อย่างน้อยก็เป็นการถ่ายทอดประสบการณ์และมุมมองในการมองโลกในฐานะที่ถึงแม้อายุจะยังไม่เยอะ แต่ก็ได้มีโอกาสทำงานที่เกี่ยวข้องกับคนและปัจจัยจำนวนมากอย่างเข้มข้นตลอดเวลาที่ผมได้ทำงานมา

ส่วนมาก ความรู้สึกที่สองที่อยากพูดเรื่องอื่นๆ บ้าง ก็มีชัยชนะเหนือความรู้สึกแรก ชั้นเรียนวิชา JC457 จึงกลายเป็นที่อภิปรายปัญหาการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยีโดยปริยาย

แล้วผมก็หาเหตุผล (เข้าข้างตัวเอง) ได้ในที่สุด ว่าทำไมต้องพูดเรื่องเหล่านั้นในชั้นเรียน PR เหตุผลนั้นก็คือการย้อนกลับไปถามตัวเองว่า แท้ที่จริงแล้ว การศึกษามีเป้าหมายเพื่ออะไร สำหรับผม การศึกษาจะต้องทำให้คนสามารถใช้ศักยภาพของตนเอง เพื่อแก้ปัญหาและพัฒนาสังคม นอกจากนั้น ยังควรที่จะส่งเสริมให้เกิดการพัฒนาศักยภาพ ทั้งในทางความคิดและเครื่องมือ

ถ้าคิดถึงเป้าหมายดังกล่าวเป็นหลัก การเรียนวิชาการประชาสัมพันธ์ ก็ต้องเรียนไปเพื่อทำให้องค์กรหรือหน่วยงานของตนสามารถสื่อสารกับสาธารณะได้ เพื่อให้เกิดประโยชน์ทั้งต่อองค์กรตนเอง และสาธารณะ เรียกว่า Win-Win situation นั่นแปลว่าการ PR เป็นแค่เครื่องมือเพื่อถ่ายทอดและสื่อสาร “ความจริง” เพราะความจริงย่อมนำไปสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน ไม่ใช่การบิดเบือนข่าวสารเพื่อประโยชน์ระยะสั้นในการสร้างภาพลักษณ์ แต่ในท้ายที่สุดกลับหลงลืมว่ารากฐานของตนเองนั้นกลวงเปล่า เหมือนภาวะเศรษฐกิจสหรัฐที่กำลังมีปัญหาเพราะความโลภและการพูดเท็จและหลอกตัวเองไปวันๆ จนระเบิดในท้ายที่สุด

“ความจริง” ในบางครั้งก็ไม่น่าอภิรมย์ การสื่อสารความจริงเป็นเรื่องที่จะว่าง่ายก็ง่าย จะว่ายากก็ยาก แต่กลับมาที่ประเด็นที่สำคัญกว่านั้น ก็คือทำไมผมต้องพูดเรื่องการเมือง สังคม เศรษฐกิจ ในวิชา PR คำตอบน่าจะอยู่ที่การทำให้ผู้เรียนเข้าถึงความสำคัญของความจริง ที่ประกอบจากปัจจัยหลายประการ และใช้เครื่องมือที่มีอยู่เพื่อสื่อสารความจริงดังกล่าวกับฝูงชน และใช้ความจริงแก้ปัญหาและพัฒนาสังคม ยกตัวอย่างเช่นการทำความเข้าใจความจริง ว่าโลกเราประกอบจากคนที่คิดเห็นต่างๆ กันหลากหลายกลุ่ม แต่ถ้าเราสามารถสื่อสารกับคนกลุ่มเล็กกลุ่มน้อยได้ สารของเราก็จะเพิ่มพลังและผลกระทบต่อสังคมในวงกว้างและมุ่งไปยังกลุ่มเป้าหมายที่เหมาะสม หรือการที่อินเทอร์เน็ตเป็นเครื่องมือในการรวบรวมความคิดเห็นที่หลากหลาย มาสังเคราะห์ให้กลายเป็น “ความจริงสาธารณะ” เช่นใน Wikipedia ก็เป็นตัวอย่างว่าความจริงไม่ได้มีมิติเดียวที่มาจาก “ผู้ส่งข่าว” แต่มาจาก “ทุกคน”

สิ่งหนึ่งที่อยากเน้นย้ำและเสนอไว้ คือความจริงไม่ได้มีเพียงหนึ่งเดียว ความจริงของผมกับความจริงของนักศึกษาอาจมีหน้าตาต่างกัน สิ่งที่สำคัญกว่านั้นก็คือการเข้าใจว่าประชาธิปไตยคือการสังเคราะห์ความจริงส่วนตัวให้กลายเป็นความจริงส่วนรวม นั่นก็คือการที่ความคิดเห็นและความเชื่อของคนจำนวนมากถูกหล่อหลอมรวมกันกลายเป็นการตัดสินใจระดับนโยบายที่ส่งผลกระทบต่อทุกคน ซึ่งเว็บก็เป็นเครื่องมือหนึ่งที่ช่วยอำนวยการให้เกิดการบวนการนี้ได้ เช่นในกรณีของ ideabangkok.com

ดังนั้น ถ้าจะสรุปบทเรียนท้ายที่สุดสำหรับผมแล้ว ผมคิดว่าวิชา JC457 ทำให้นักศึกษาเข้าใจว่าในสังคมประชาธิปไตย ความคิดเห็นที่หลากหลายเป็นธรรมชาติ และเป็นสิ่งสำคัญที่ควรสนับสนุน (longtail?) และสังคมจะต้องมีกลไกในการทำให้ความคิดเห็นหลากหลายนั้นกลายเป็นผลิตผลที่มีประโยชน์ต่อส่วนรวมในท้ายที่สุด อาจจะด้วยการสังเคราะห์ให้กลายเป็นนโยบาย องค์ความรู้ การตัดสินใจ การตอบคำถาม การแสดงความเห็น (wisdom of crowds?) โดยใช้เครื่องมือต่างๆ ที่สังคมมีอยู่ (social network? web?)

ผมคิดว่าการให้การศึกษาในลักษณะนี้ นอกจากจะทำให้นักศึกษาได้มีชุดความคิดและเครื่องมือที่มีประโยชน์แล้ว ยังทำให้สิ่งที่นักศึกษาได้เรียนไปมีประโยชน์อย่างถาวรไม่ว่ากาลเวลาจะผ่านไปนานเท่าใด เพราะถึงแม้เทคโนโลยีหรือเครื่องมือจะเปลี่ยนไป แต่สุดท้ายสังคมก็ขับเคลื่อนได้จากการปฏิสัมพันธ์ระหว่างคนกับคนที่มีความคิดความเห็นต่างกันนั่นเอง

ถ้าคิดอย่างนี้ ผมคิดว่า 4 เดือนที่ผ่านมาก็น่าจะคุ้มค่า เพราะอย่างน้อยนักศึกษาก็ได้เรียนรู้ถึงมิติหนึ่งของพลวัตทางสังคม และพร้อมที่จะประยุกต์ใช้เครื่องมือต่างๆ ไม่ว่าจะอยู่ในยุคใดสมัยใด ให้สนับสนุนและส่งเสริมพลวัตนั้น ทำให้สังคมและมนุษย์ก้าวหน้าและพัฒนาขึ้น

สุดท้ายต้องขอขอบคุณนักศึกษาทั้ง 3 คนที่สนใจและให้ความสำคัญกับวิชานี้ ผมคิดว่าบรรยากาศการเรียนวิชานี้ในเทอมนี้เป็นบรรยากาศที่ดีมากๆ และอยากให้เกิดแบบนี้กับวิชาอื่นๆ

ฝากบล็อกสรุปบทเรียนที่ได้จากวิชานี้ของทั้ง 3 คนครับ

• Nan’s Space สรุปเชิงความประทับใจว่าวิชานี้เปิดมุมมองของแนนอย่างไร
• บล็อกของ “เต้” พีอาร์เบื่อโลก สรุปแก่นเนื้อหาสั้นๆ เน้นแนวคิดและการเปรียบเปรยอย่างน่าสนใจ
• Watcharakorn’s site

ผมเคยจินตนาการว่ากำลังยืนอยู่หน้าชั้นหนังสือของปราชญ์ท่านหนึ่ง ในชั้นประกอบด้วยงานเขียนทั้งที่เป็นหนังสือ จดหมาย และบันทึกลายมือ กระดาษเป็นสีเหลืองกรอบ ฝุ่นจับหนา

ฉับพลันนั้น ผมร้องไห้ เพราะทั้งปีติที่ได้เห็นกองความรู้ (ที่กลั่นออกมาแล้ว) ขนาดมหาศาล และสะเทือนใจ ที่หนังสือเหล่านั้นก็ยังคงอยู่ในห้องเล็กๆ นั่น และตายไปพร้อมๆ กับชีวิตของปราชญ์ท่านนั้น

จุดก้าวกระโดดที่ทำให้มนุษยชาติมีความรู้กันถ้วนหน้าโดยฉับพลัน คือการประดิษฐ์แท่นพิมพ์ Gutenburg ที่ทำให้คนทั่วไปเข้าถึงความรู้และข้อมูลได้ง่าย พอมาถึงตอนนี้ อินเทอร์เน็ตเป็นก้าวกระโดดก้าวที่สอง ที่ลดปราการการเข้าถึงความรู้ แต่สิ่งที่เราเห็นบนอินเทอร์เน็ต (โดยเฉพาะในไทย) คือข้อมูลขยะและความรู้ปลอม (Pseudo-science) การเผยแพร่อบายมุขและการแสดงออกอย่างไร้สำนึก อินเทอร์เน็ตในฐานะ “พาหะ” ในการเผยแพร่และกระจายความรู้ กลับถูกใช้ไปอีกทาง

คำถามคือ จะทำอย่างไรให้อินเทอร์เน็ตเป็นเครื่องมือในการสร้างความรู้และปัญญาอย่างแท้จริง?

ผมจินตนาการถึงระบบที่บันทึกความรู้ที่เป็นข้อมูล เช่น งานวิจัย สถิติ และความรู้ที่เป็นทัศนะอันทรงภูมิ ของ “ปราชญ์” หรือผู้รู้ในสายนั้นๆ และเผยแพร่ให้ใครก็ได้สามารถเข้าถึงและนำไปใช้ เป็นจุดตั้งต้น และแรงบันดาลใจที่จะศึกษาหาความรู้ในเรื่องนั้นๆ ต่อไป

ดังนั้น ถ้าคุณอยากรู้เรื่องเกษตรปราณีต คุณอาจไม่ต้องไปถามดอกเตอร์ด้านการเกษตร แต่ไปถามเกษตรกรที่ทำเรื่องนี้จริงๆ

ผมจินตนาการถึงระบบที่บันทึกความรู้และทัศนะที่ปราณีต คือ มีหลักคิดที่ชัดเจน ลึกซึ้ง หลักแหลม และรอบด้าน ไม่ใช่ความรู้แดกด่วนที่ได้มาจากการตัดแปะ

ผมจินตนาการถึงระบบที่เมื่อคนเข้ามาใช้ อ่าน ดู แล้วจะเกิดแรงบันดาลใจให้คิดต่อ ค้นต่อ ศึกษาต่อ และแลกเปลี่ยนความสนใจนั้นกับคนอื่น

บางคนอาจจะบอกว่า wikipedia คือคำตอบ แต่ที่ผ่านมาเราก็รู้กันว่าแนวคิด the wisdom of crowds ใช้ได้กับสังคมที่คนกระตือรือร้นและเป็นฝ่ายรุก และคนส่วนมากมีปัญญาความคิดพอสมควร

แต่นั่นไม่ใช่ลักษณะของสังคมไทย

หากเราเชื่อเรื่องทางสายกลาง ผมคิดว่าแนวคิดการทำระบบเก็บข้อมูลและความรู้ของผู้รู้ ตามประเด็นที่น่าสนใจ ผสานกับการให้ผู้ใช้มีส่วนร่วมในการคัดเลือกประเด็น ถกเถียง แลกเปลี่ยน น่าจะเป็นคำตอบที่สมดุลของการใช้อินเทอร์เน็ตเพื่อพัฒนาความรู้และปัญญา ในบริบทของประเทศไทย

นี่คือสิ่งหลักๆ ที่ผมอยากจะทำให้สำเร็จก่อนตาย

และเรากำลังวางแผนที่จะทำจริงๆ ครับ อ่านเพิ่มเติมที่บันทึก การเก็บปัญญาดิจิตอลของคนไทยไว้เพื่อคนในอนาคต (และปัจจุบัน) ของคุณสุนิตย์ได้เลย

ระยะนี้กำลังถกกับคนรอบข้างถึงแนวโน้มการอ่านหนังสือของคน และบทบาทของเทคโนโลยีกับการอ่านหนังสือ ได้ข้อสรุป (ที่สรุปเอง) บางประการ

เดิมหลายๆ คนเชื่อว่า อินเทอร์เน็ตจะทำให้คนอ่านมากขึ้น แต่เมื่อลองคิดดีๆ แล้ว คนอ่านมากไม่ได้หมายความว่าคนจะอ่านอย่าง “มีคุณภาพ” หรืออ่านแล้วได้ความรู้ พัฒนาตัวตน เพราะการอ่านหรือการรับสารใดๆ มี 2 เป้าหมาย คือ อ่านเพื่อรับข้อมูล กับ อ่านเพื่อสร้างความรู้และปัญญา ทั้งสองอย่างนั้นต่างกันมาก เช่น การอ่านข่าวเพื่อรับข้อมูลเป็นหลัก การอ่านค้นหาเนื้อหาในเว็บเพื่อรับข้อมูลเป็นหลัก

การอ่านบนเว็บ คนมักจะใช้เวลาสั้น และอ่านหลายอย่างในระยะเวลาหนึ่งๆ ไม่เหมือนกับการอ่านหนังสือ ที่ใช้เวลานาน อ่านเป็นเรื่องๆ เรื่องหนึ่งหลายร้อยหน้า ผมเชื่อว่าการอ่านอย่างหลังจะส่งผลให้เกิดความรู้และปัญญามากกว่าการอ่านแบบแรก เพราะข้อมูลจะถูกซึมซับไปทีละน้อย แต่ลึก ต่างจากการอ่านฉาบฉวย ที่ได้ข้อมูลเอาไปใช้งานระยะสั้นได้จริง แต่ไม่ได้สร้างองค์ความรู้หรือทำให้เราได้คิดอะไรจริงๆ จังๆ

แล้วทำไมพฤติกรรมการอ่านบนเว็บถึงเป็นอย่างนั้น ก็มีหลายเหตุผล เหตุผลหลักน่าจะเป็นธรรมชาติของเว็บ ที่เข้าถึงง่าย สร้างเนื้อหาง่าย ทำให้คนโดยเฉลี่ยที่ไม่ใช่คนที่ถนัดทางการเขียน หรือมีความรู้ลึกซึ้ง สามารถเขียนได้ ในเว็บ เราอ่านสิ่งที่คนจำนวนมากเขียน ซึ่งต่างคนต่างก็รู้เรื่องที่ตนรู้ มารวมกัน ปะติดปะต่อกัน กลายเป็นชิ้นส่วนของข้อมูล หรือกลายเป็นองค์ความรู้ในที่สุด

ธรรมชาติของเว็บอีกข้อ คือการเชื่อมโยง (link) ที่ทำได้ง่ายดาย เมื่อเราอ่านเรื่องหนึ่งๆ อยู่ เราสามารถคลิกไปเรื่องอื่นที่สนใจได้อย่างรวดเร็ว ทำให้มักจะไม่สามารถอ่านเรื่องเรื่องหนึ่งได้ตั้งแต่ต้นจนจบ แต่จะรู้กว้าง รู้หลายเรื่อง แต่ไม่รู้ลึก

เหตุผลอีกข้อที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน คือข้อจำกัดเรื่องอุปกรณ์ การอ่านจากหน้าจอเป็นเวลานานๆ ต่อเนื่องทำให้ตาล้า เพราะหน้าจอถูกออกแบบมาเพื่อแสดงผลหลากหลายประเภท โดยเฉพาะภาพ ภาพเคลื่อนไหว ที่มี contrast มาก แต่การอ่านต้องการจอที่ contrast ต่ำ และใช้แสงธรรมชาติถ้าเป็นไปได้ ธรรมชาติของร่างกายจึงปฏิเสธการอ่านบนหน้าจอเป็นระยะเวลานาน

คำถามที่สำคัญในขั้นนี้ คือถ้ามีการพัฒนาอุปกรณ์อ่านหนังสือโดยเฉพาะ (เช่น Amazon’s Kindle) ที่มีหน้าจอที่ออกแบบมาให้อ่านข้อความ และตัวเครื่องที่ขนาดและรูปร่างใกล้เคียงกับหนังสือ สามารถใช้งานได้นานโดยไม่ต้องชาร์จ คนจะอ่านหนังสือ digital อย่างมีคุณภาพเหมือนหนังสือธรรมดาหรือไม่

คำตอบของผมคือ อาจเป็นไปได้ระดับหนึ่ง แต่ปัญหาที่สำคัญก็คือ คงไม่มีบริษัทในระบบทุนนิยมใดๆ ที่บ้าพอที่จะทำอุปกรณ์ดังว่าออกมาขาย เพราะความต้องการอ่านหนังสือทั่วโลกมีไม่มากขนาดที่ทำแล้วจะขายได้คุ้มทุน ลองคิดดูเล่นๆ ว่า เมื่อ 10-20 ปีก่อน ยอดพิมพ์หนังสือให้คุ้มทุก คือประมาณ 3,000 เล่ม เวลาผ่านไปหลายทศวรรษ ก็ยังพิมพ์กัน 3,000 เล่มอยู่ ทั้งๆ ที่คนรู้หนังสือกันมากขึ้น จบปริญญากันมากขึ้น เมื่อเทียบกับความจริงข้อนี้ ก็ต้องถือว่า คน (อย่างน้อยก็คนไทย) อ่านหนังสือกันน้อยลง จะไปมี demand ซื้ออุปกรณ์อ่านหนังสือ digital ได้อย่างไร

สรุปความเห็นของผมก็คือ เทคโนโลยีทำให้คน “อ่าน” มากขึ้น แต่ “อ่านหนังสือ” น้อยลง เพราะการอ่านส่วนมากจะเป็นไปเพื่อเอา “ข้อมูล” ไม่ใช่สร้าง “ความรู้” ซึ่งอินเทอร์เน็ตและหน้าจอเหมาะมากกับการอ่านเอาข้อมูล แต่ไม่เหมาะเลยกับการอ่านเอาความรู้ การ “อ่านหนังสือ” ทั้งบนกระดาษและบนอุปกรณ์อื่นๆจะมีแนวโน้มลดลง คนจะเรียนรู้กันโดยการดูและฟังมากขึ้น อย่างที่เราเพิ่งเห็นว่าความนิยมเว็บ YouTube แซงหน้า Google ไปแล้ว

แต่จะมีการเรียนรู้แบบใดที่ทำให้คนละเอียด ลึกซึ้ง และนำไปสู่ปัญญาได้เท่าหนังสือกระดาษ…

ความหมกมุ่นที่เกี่ยวกับเรื่องงานของผม ในระยะหลังๆ คนหนีไม่พ้นคำถามที่ว่า ทำอย่างไรจะทำให้คนมี “ปัญญา” กันมากขึ้น และมีอย่างมีคุณภาพ

แน่นอน การมีปัญญาประกอบด้วยปัจจัยหลายประการ ซึ่งเท่าที่สรุปเอง ได้แก่

1. การคิดอย่างเสรี ไร้กรอบ
2. การคิดอย่างวิพากษ์ มีเหตุผล ลึกซึ้ง
3. การคิดอย่างมีข้อมูล

ในที่นี่จะขอพูดถึงปัญหาเรื่อง “การคิดอย่างมีข้อมูล” โดยปัญหาที่พบคือ คนจำนวนมากคิดไม่เป็น แก้ปัญหาไม่ได้ ไม่รู้จักพัฒนา (aka ไม่มีปัญญา) คำอธิบายพื้นฐานที่ตอบปัญหาข้อนี้ได้ ก็คือคนจำนวนมากเข้าไม่ถึงข้อมูล

ลองมาคิดดูว่าคำอธิบายนี้เป็นจริงหรือไม่ ในโลกที่ข้อมูลอยู่ใกล้ หยิบจับได้เพียงแค่คลิก เรายังเห็นคนจำนวนมากไม่สนใจที่จะหยิบจับ หรือแม้แต่ “เริ่มคิด” ที่จะหยิบจับข้อมูลเหล่านั้น มาใช้แก้ปัญหาหรือพัฒนาตัวเองและสิ่งรอบข้าง ส่วนจำนวนมากทำอะไรซ้ำซาก ไม่ขวนขวายหาสิ่งใหม่ ทั้งๆ ที่ถ้าคิดจะขวนขวาย ข้อมูลเหล่านั้นก็ได้มาง่ายเหลือเกิน ไม่ว่าจากการถาม จากสื่อ ทั้งสื่อเก่า และสื่อใหม่ เช่นอินเทอร์เน็ต

นั่งคิดๆ ก็สรุปพอได้ว่า ปัญหาไม่ใช่คนเข้าไม่ถึงข้อมูลและความรู้ แต่ปัญหาคือคน “ขาดทัศนคติต่อการเข้าถึงข้อมูลและความรู้” กล่าวคือ ไม่เห็นความสำคัญและไม่ใส่ใจที่จะเข้าถึงสิ่งเหล่านั้น

แล้วทำอย่างไรคนถึงจะกระตือรือร้นในการเข้าถึงข้อมูลเพื่อเรียนรู้ แก้ปัญหา และพัฒนา ด้วยตัวเอง ผมเชื่อว่าคนเราจะทำอะไร ต้องเกิดจากแรงกระตุ้น “ภายใน” มากกว่าแรงกระตุ้นภายนอก เช่น ทำตามๆ กัน หรือแรงจูงใจทางเศรษฐกิจ คนเราจะทำอะไรจริงๆ จังๆ เพราะ “อยากทำ” จากข้างใน เช่น อยากเล่นดนตรีเพราะฟังเพลงแล้วมีความสุข มากกว่าอยากเล่นเพราะทำเป็นอาชีพได้ อยากทำอาหารเพราะมีความสุขเวลาผัดกับข้าว มากกว่าอยากทำเพราะราคาถูกกว่าซื้อ อยากทำงานเพราะเป็นสิ่งที่เราสนใจ มากกว่าอยากทำงานเพราะได้เงิน อยากเรียนรู้เพราะการได้คิดและได้รู้ทำให้เราเข้าใจโลกมากขึ้น มากกว่าอยากรู้เพราะจะทำให้เราดูฉลาดในสายตาเพื่อน

ดังนั้น การให้การศึกษาเพื่อทำให้คนมีทัศนคติต่อการเข้าถึงความรู้เพื่อเรียนรู้ จึงควรมุ่งเน้นไปที่การชี้ให้เห็นว่า “การรู้” ทำให้เราเข้าใจโลก ชีวิต สังคม และสิ่งแวดล้อม เพื่อนำไปสู่การแก้ปัญหา และพัฒนา มากกว่าการรู้เพื่อประกอบอาชีพ หรือรู้เพื่อเป็นการปูทางไปสู่ความสำเร็จอื่น

ขออภัยที่เขียนสั้นมาก จริงๆ อยากขยายความเกือบทุกบรรทัด แต่หมดแรงแล้วตอนนี้ ขอให้อ่าน between-the-line ละกันครับ